Κοσμάς ο Αιτωλός

Ο ισαπόστολος Κοσμάς ο Αιτωλός υπήρξε μία από τις κορυφαίες μορφές του Νεοελληνικού Διαφωτισμού. Ασχολήθηκε με το σύνολο σχεδόν των προβλημάτων που απασχολούσαν την κοινωνία της εποχής του και εξακολουθούν να είναι επίκαιρα ακόμη και σήμερα.

Γεννήθηκε στο Μέγα Δέντρο το 1714. Το κοσμικό του όνομα ήταν Κώνστας και τα πρώτα γράμματα τα έμαθε σε κάποιο από τα μοναστήρια της περιοχής. Στη συνέχεια φοίτησε στο «Ελληνομουσείο» της Αγίας Παρασκευής στα Βραγγιανά Αγράφων και στην ανώτατη Αθωνιάδα Σχολή του Αγίου Όρους. Εκεί σπούδασε αρχαία ελληνική φιλοσοφία, ηθική, ρητορική, ακόμα και ιατρική, κοντά στους περίφημους δασκάλους Παναγιώτη Παλαμά και Ευγένιο Βούλγαρη. Όταν έκλεισε η Σχολή, ο Κώνστας πήγε στην Ιερά Μονή Φιλοθέου, όπου χειροτονήθηκε ιερομόναχος και έλαβε το όνομα Κοσμάς. Στο Άγιο Όρος έμεινε περίπου 15 χρόνια.

Η μεγάλη του επιθυμία, όμως, ήταν να ωφελήσει τους χριστιανούς με όλα όσα έμαθε. Έτσι έφυγε για την Κωνσταντινούπολη, όπου συνάντησε τον αδερφό του Χρύσανθο και με τη μεσολάβησή του πήρε από τον Πατριάρχη (και από τις τουρκικές αρχές) την άδεια του ιεροκήρυκα για ελεύθερη μετάβαση οπουδήποτε μέσα στην οθωμανική επικράτεια. Ξεκίνησε την πορεία του στα 46 του χρόνια. Για 20 ολόκληρα χρόνια πεζοπόρησε σε όλο τον ελληνικό χώρο, σε δύσκολες εποχές, όταν παρατηρούνταν ομαδικοί εξισλαμισμοί αλλά και προσηλυτισμοί στο καθολικό δόγμα. Στήριξε τους κλονιζόμενους αδελφούς του με τις διδαχές του, που καταδεικνύουν την άριστη θεολογική του κατάρτιση και τη φλογερή του πίστη. Γι’ αυτό πήρε τον τίτλο του ισαποστόλου και εθναποστόλου.

Φτωχός ιερομόναχος, με την πατερίτσα και το ράσο, διαφώτιζε, ξυπνούσε συνειδήσεις.

Κήρυξε την ισότητα και την εξάλειψη της κοινωνικής αδικίας. Είναι ο πρώτος στην νεότερη ιστορία του Ελληνισμού που μίλησε για τα δικαιώματα της γυναίκας, υποστηρίζοντας την ισότητα των δύο φύλων. Μίλησε για την προστασία του περιβάλλοντος και προηγήθηκε της εποχής του με το κοινωνικό του έργο.

Φαίνεται ότι ήταν γνώστης των διδακτικών θεωριών της εποχής του, γνώριζε και εφάρμοζε στη διδασκαλία του μεθόδους, κανόνες και σχήματα που εφαρμόστηκαν σε μεταγενέστερο χρόνο.

Οι προσπάθειές του επικεντρώθηκαν κυρίως στην ίδρυση σχολείων, τα οποία παρείχαν παιδεία που διέσωσε και στερέωσε την εποχή εκείνη την αυτοσυνειδησία του έθνους μας. Από επιστολή του προς τον αδερφό του Χρύσανθο, φαίνεται ότι ίδρυσε 200 σχολεία «δια τα κοινά γράμματα» (δημοτικά) και 10 «σχολεία Ελληνικά» (ανώτερης εκπαίδευσης).

Έλεγε ο ίδιος: «Το σχολείο φωτίζει τους ανθρώπους και τους δείχνει το δρόμο της αρετής και του δικαίου. Χαρίσατε στο χωριό σας ένα σχολείο για να μαθαίνουν τα παιδιά σας γράμματα, πλούσια και φτωχά χωρίς να πληρώνουν». «Δεν βλέπετε ότι αγρίεψε το Γένος μας από την αμάθειαν και εγίναμεν ωσάν θηρία; Δια τούτο σας συμβουλεύω∙ κάνετε σχολεία».

Στήριζε την ανάσταση του ελληνισμού στη γλώσσα: «Να σπουδάζετε τα παιδιά σας να μαθαίνουν ελληνικά, διότι η εκκλησία μας είναι εις την ελληνικήν και το Γένος μας είναι ελληνικόν», έλεγε.

Με τις διδαχές και τις προφητείες του αναζωπύρωσε το πατριωτικό αίσθημα και προπαρασκεύασε το κλίμα για την επανάσταση.

Η δράση του προκάλεσε τη δυσαρέσκεια πολλών. Έτσι συνελήφθη και είχε μαρτυρικό θάνατο στις 24 Αυγούστου 1779 στο χωριό Κολικόντασι στη σημερινή Αλβανία, χωρίς καμία επίσημη κατηγορία εναντίον του και χωρίς δίκη. Ο ισαπόστολος Κοσμάς ο Αιτωλός δίδαξε με τον λόγο και το παράδειγμά του, παράδειγμα αυτοπροσφοράς και θυσίας. Σήμερα αποτελεί ένα τεράστιο πνευματικό, ηθικό και εθνικό κεφάλαιο και πηγή υπερηφάνειας για όλη την περιοχή του Θέρμου.

Ο ΠατροΚοσμάς ο Αιτωλός και το κοινωνικό του έργο